|
|
 |
|
ســـــــابینــــــا کـــــەزانـــــا |
|
مللەتێ کورد هەر دکەڤندا حەژ باقژیێ وشویشتن وڤە شویشتنێ کرى یە
لەوما هەولدایە کو هندەک کەرستێن پاقژیێ ب دەست خۆ بێخیت ، وئێک ژ
کەرستە یان سابینێ کو هاتیە بکارئینان بۆ سەرشویشتنێ وچلک شویشتنێ
سابینا کەزانا بووە ، کو بشارەزای یا خۆ یا خۆمالى مللەتێ کورد
شیاینە سابینێ ژ کەزانا چێبکەن ورێکا چێکرنا سابینێ ژ کەزانا ب ڤى
رەنگێ لخوارێ بووە :-ا
ل دەست پێکێ کەزان یان بێمک – بێموک ، دئینان وهەمى ئەو کەزانێن
سور و نەگەهشتى ژێ دگرتن ودگوتنە ڤان جورە کەزانا (سورسورک) ویێن
کەسک دهەلگرتن بۆ فڕۆتنێ وکەلوتنێ ، وپشتى ژێکگرتنا وان یێن سور
دهاتنە ب کارئینان بۆ سابینێ ، ل دەست پێکێ هندەک بەرێن پەحن وەک
حەلانا دئینان و ئەو سورسورک دکرنە سەر وان حەلانا و پاشى ب
بەرهسانکا یان بەرێن هونینا خانیا (جورە بەرەکێ حلى وگروڤرە وتەنکە
وهندى ناف پەحنکا دەستێ مروڤییە و پتر ئەڤ جورە بەرە ل شیڤا و
بەرئاڤە هەیە واتە بەرەکێ ئاڤى یە ودئینان خانى پێ دهنین ).
ئەو کەزانێن سور باش ب وان بەرا دقوتان ودپەرخاندن وپشتى
پەرەخاندنێ ئەو کەزان ل بێژینگەکێ دکرن ، وئەوێن ب سەردکەفتن
جارەکادى دقوتانە ڤە ل سەر وان حەلانا ودەستەبەرکا وپشتى ژڤێ
قوناغێ خلاس دبوون ، ئەو گەرا دبن بێژینگێ دا دچوو خوار دکرە
ئامانەکى و دبرە سەر جوهنى(جوهنى دبەرى دا دهاتنە کولان وبرنج
وکەنم و ساڤار ودانقوت وهەمى جورێن ئاهێن خوارنێ تێدا دهاتنە قوتان
و دیسان دەستە جوهنى ژى ژ بەرەکێ حلى و گران دهاتە چێکرن چ بەرێ
بەر ئاڤا با یان ژى بەرێ سپى ئەو دەستە جوهنى درێژیا وان جورا وجور
بوون )).
باش دقوتان هەتا کو هەمى دبوو گونتل وخۆددا ئێک وپێکڤە دنیسیا ،
وپاشى دانا لایەکى ودەست بگرتنا زرکێ دکر ئەوژى خولى و ئاڤ دکرنە
ناڤ ئێکدا و دانانە سەر ئاگرى و باش دکەلاند وپشتى زرکا وان دگەهشت
یان کو دژوار دبوو وپشتى زەلال دبوو ب ئامەنەکى ئەوا زەلال ل سەر
خولیێ رادکر ودکرە مەنجەلەکێ وپشتى هینگێ ئەو ئارکێ کەزانا دئینا و
ب دەستا و باش د پەرخاندە دناڤ وێ زرکێ دا وئەو مەنجەل ددانا سەر
کوچکێ ئاگرى و ئاگر دا بن وبێرەک(مەرک) یێن دارى دهاڤێتە د
مەنجەلەێ دا وهەر ب وێ بێرێ تێکڤەدا وگەلەک کەل دهاتنە وێ زرکێ
هەتا کو باش دکەلى و نیشانا گەهشتنا وێ زرکێ و ئارک ودگەل
قەلقیچکێن کەزانا سور دبوون وەکى (ئارخافکێ) ، ئارخافک ئار و روین
دکرنە ناف ئێک وپێکڤە ل سەر ئاگرى دسوردکرن ودگوتنە ڤى جورێ خوارنێ
ئارخافک) لێ دهات و دیسان نیشانا کەلینێ ئەو بوو دەمێ کو بێرددابن
ورادکر وبلندکر پێدچى بوو خۆ ب بێرێ ڤە نەدگرتبا وقەلقیچکێن کەزانا
ژى باش رەش ببان . و پشتى هینگێ ل سەر ئاگرى رادکر ودانا لایەکى
هەتا کو سار دبوو وپاشى دچوون هندەک بەفر دئینا ، بێگومان ل دەمێ
چێکرنا سابینا کەزانا بەفر یا ب زەحمەت بوو ب دەست خەلکێ نەدکەفت و
نەچار دبوون کو بچنە وان گوندێن (کون بەفر) چێدکرن وهندەک ژى
دچوونە زوزانا ول وان دولێن کویر یێن دکەفتنە نزارا بەفر دئینا
،وهندەکا ژى کەزانێن خۆ هەلدگرتن ل زڤستانێ سابینا کەزانا چێدکر
ئەگەر بەفر ب دەست نەکەفت با ، وپشتى بەفر ئامادەدکرئەو بەفر دکرە
مەشکێ و ئەو زرک وئار وقەلقیچکێن کەزانا دکرنە مەشکێ وپێکڤە دکییان
وەکى کو چاوان مەستى ب مەشکێ دکییا و نڤیشک ژ سەر دگرت . هەر ب وى
رەنگى مەشکا سابینا کەزانا ژى دکییا وپشتى کییانا مەشکێ روین وەکى
روینێ مەشکێ ب سەر دکەفت و دبوو گونتل وپشتى خلاس دکر ئەو بەفر و
ئارک دکرە قازانەکا مەزن و روین بدەستان ژ سەر دگرت و ئەو
قەلقیچکێن دکەفتنە بنێ مەنجەلێ ئەو روین دکرە ئامانەکى وهەلدگرت و
پاشى جارەکادى دەست ب ڤەگرتنا زرکێ دکر لێ ڤێ جارێ پێدڤى بوو ئەو
زرک باش یا دژوار با وهەر خولى و ئاڤ ل سەر زێدەدکرن هەتا کو وەسا
دژوار دبوو دەمێ قەدەکا وەریسکى کربا تێدا ئێکسەر حەلیا با یان کو
ژێکچبا و دگوتنە ڤى جورێ زرکێ (تیژاڤ) ،(تیژ ئاڤ هەر ژ ناڤێ وێ
هاتیە یان کو ئاڤا تیژ یان دژوار و ئەڤەژى چێدبوو ب گەلەک
کەلاندناخولیێ وئاڤێ وپێدڤى بوو خولى پتر بیت ژ ئاڤێ وگەلەک
دکەلاند هەتاکو دەمێ تبلەکا مرۆڤى دگەهشتێ ئێکسەر دپەقاند و
بریندار دکر وهەروەسا قەد وەریسک ژێکدبر).
وپشتى ئامادەکرنا تیژاڤێ ئەو زرک ب خولى ڤە دکرە جەرێن مەزن ، یان
ئامانەکێ دیێ مەزن وپاشى ئەو روین کەزان دئینا ودکرە ئامانەکێ
ودانا سەر ئاگرى هەتا کو دحەلییا و پشتى دحەلییا هەمى ل بێژینگێ
دکر داکو ب سەفیێت و گلێش و قەلقیچکێن کەزانا نەچنە ناڤ وێ زرکێ
وروینى ، وپاشى ئەو زرک دکرە قازانەکێ وئاگرى دا بن وپشتى کەلەک
تێتێ ئەو روین ژى دکرە وێ قازانێ وهستیکەکا دارى دهاڤێتە دمەنجەلێ
دا داکو پێ تێک ڤەدەن ژبەر کو ئەگەر نەهێتە تێک ڤەدان دا بوریت یا
نکو ل سەر مەنجەلێدا دا چیتە خوارێ ومەنجەلەکا دیا مەزن یازرکێ یا
یەدەک دئینا بەر دەستێ خۆ وهەر پیچ پیچە زرک دکرە سەر وێ روینى َ
دمەنجەلێ دا ئەوژى داکو سابین زێدەببیت وکێم نەبیت ، وپشتى باش
دکەلى ئەو زرکا یان تیژاڤ ، هندەک دئینا و دکرە ئامانەکێ بچیک
وهندەک روین ژمەنجەلا زرکێ دکرە ناڤ وێ تیژاڤێ ئەڤەژى داکو بزانن
کا سابینا وان گەهشتیە یان نە وب دارەکى دا تێک ڤەدەن هەتا کو وەکى
دووشاڤێ لێ دهات و وەکى گولەکا جوان و زەر راڤ راڤ دبوو ، وئەگەر
ئەو گولا زەر راڤ راڤ نەببا ، رامان ئەوە کو هێژتا سابینا وان
نەگەهشتیە وپێدڤییە هێژ بێتە کەلاندن ، وئەگەر گولا زەر راڤ راڤ
ببا رامان ئەو کو سابینا وان یا گەهشتى ، وپشتى گەهشتنێ دووقازان ژ
تیژاڤێ دکرنە ناڤ مەنجەلا روینى و زرکێ و ئاگرێ وێ کێم دکر ، هەتا
کو ئەو زرک و روینى خۆ ژێک بەرددا ، چونکە وەکى پەلیکێ لێ دهات
وپشتى روون دبوو ، ومەنجەل هەمى راڤ راڤ دبوو وەکى گولەکێ لێ دهات
،هەر ئاگر کێم دکر و پشتى هینگێ قازانەکا دیا تیژاڤێ دکرە ناڤ
مەنجەلێ و پاشى هندەک خوێ پێوەردکر وهەر تێک ڤەددا هەتا کو سپى
دبوو ، ودەمێ سپى دبوو نیشانا گەهشتنێ بوو، ودەمێ ژڤێ قوناغێ ژى
خلاس دبوون، ئەو مەنجەل ل سەر ئاگرى دانا و پشتى دانانێ هندەک
چبکێن ئاڤێ (ئاڤ رەشینکەک) دهاڤێتە وێ مەنجەلێ وپشتى وێ ئاڤ
رەشینکێ سابین دمەنجەلێ دا کون کون دبوو ، ودهێلا هەتا کو رۆژا
پاشتر سپێدێ شارەزایێن چێکرنێ دهاتنە پێش ئەگەر یا دورست با دهێلا
هەتا باش سار دبوو، ئەگەر یا دورست نەبا جارەکا دى دکەلاندەڤە
ئەوژى ئەگەر خوێ یا زورا با هندەک زرکا دى دکرە سەر و دکەلاند. سێ
رۆژا دما دوان مەنجەلا دا هەتا کو باش ساردبوو و پشتى هینگێ ب
خەنجەرا ئەو سابین د مەنجەلا دا قەدقەد دکر و دئیناندە دەرێ و دکرە
کیزى کیزى، و ئێک ئێکە دکرنە د تەبەقاندا و باتەک ب سەردا رادکێشا
و دانانە جهەکى هەتا (15 – 20 ) رۆژان هەتا کو هشک دبوو وپاشى ب
خەنجەرێ وەکى کەرێن سابینێ ڤەدبرین و دهەلگرتن و یائامادەبوو بۆ
شویشتنا سەر و جلکا ، و بڤى رەنگێ سابینا کەزانا دهاتە چێکرن
|
ئا:مصطفى عبدالرحمن ئهرهدنى
|
ژمارا بهشداربوویان
|
